Հայաստանում 2026 թվականի հունվարի 1-ից գործարկվել է առողջության համընդհանուր ապահովագրության համակարգի առաջին փուլը։ Բարեփոխման նպատակն է նվազեցնել առողջապահությանն ուղղված ծախսերը, ընդլայնել բժշկական օգնության հասանելիությունը և նոր հավասարակշռություն ստեղծել պետական աջակցության ու մասնավոր ապահովագրության միջև։ Հոդվածում ներկայացվում է՝ կոնկրետ ինչն է հատուցվում համընդհանուր ապահովագրության շրջանակում, ինչը չի հատուցվում և այս համատեքստում որն է մասնավոր ապահովագրողների դերը։

Հիմնական օգտագործվող բառեր՝ առողջության համընդհանուր ապահովագրություն, ԱՀԱ Հիմնադրամ (Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամ), ԱՐՄԵԴ, առողջության մասնավոր ապահովագրություն, առողջապահության ֆինանսավորում, համավճար, գործատու, առողջապահական քաղաքականություն, ապահովագրական շուկա, պրոդուկտներ։

Հայաստանն անցել է առողջապահության ֆինանսավորման նոր փուլի։ «Առողջության համընդհանուր ապահովագրության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքն ուժի մեջ է մտել 2025 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, իսկ համակարգի առաջին փուլը սկսել է գործել 2026 թվականի հունվարի 1-ից։ Սա վերջին տարիների ընթացքում Հայաստանի սոցիալական և ֆինանսական քաղաքականության կարևորագույն բարեփոխումներից մեկն է, քանի որ այն փոփոխում է առողջապահության ծառայությունների ֆինանսավորման ամբողջ համակարգը, նախկին պետպատվերի ծրագրում ներառված անձանց շրջանակը և մասնավոր ապահովագրողների դերը ապահովագրության շուկայում։

Երկար տարիներ Հայաստանի առողջապահական մոդելը չափազանց մեծ կախվածություն է ունեցել անձանց ուղղակի վճարումներից։ 2019 թվականին հրապարակված կառավարության պաշտոնական փաստաթղթում նշվում էր, որ առողջապահության պետական ֆինանսավորումն աշխարհում ամենացածրներից մեկն էր՝ այդ ժամանակ կազմելով ՀՆԱ-ի շուրջ 1,4%-ը, մինչդեռ գրպանից կատարվող վճարումները կազմում էին առողջապահական ընդհանուր ծախսերի մոտ 85%-ը։ Նույն փաստաթղթում նշվում էր, որ բնակչության շուրջ 9%-ն իր եկամտի ավելի քան 25%-ը ծախսել է առողջապահության վրա, իսկ մոտ 6%-ը առողջապահական ծախսերի պատճառով հայտնվել է աղքատության մեջ։ Այս նախապատմությունը ավելի պարզ է դարձնում, թե ինչու Հայաստանն անցում կատարեց պարտադիր առողջության ապահովագրության մոդելի։

Բարեփոխումը կարևոր է քաղաքացիների, գործատուների, հիվանդանոցների, ապահովագրողների, ոլորտը կարգավորող մարմինների և Կենտրոնական բանկի համար։ Սա պարզապես նոր սոցիալական նպաստ չէ, այլ առողջապահության ֆինանսավորման, գնման և կառավարման նոր մեխանիզմ։

Ինչպե՞ս է գործում առողջության համընդհանուր ապահովագրությունն ամբողջ աշխարհում

Առողջապահության համապարփակ կամ համընդհանուր ապահովագրության միասնական գլոբալ մոդել գոյություն չունի: Երկրները կիրառում են հարկերի, աշխատավարձից կատարվող մասհանումների, պարտադիր ապահովագրական հիմնադրամների և մասնավոր լրացուցիչ ծածկույթների տարբեր համակցություններ: Այնուամենայնիվ, հիմնական նպատակը նույնն է՝ նվազեցնել քաղաքացիների ֆինանսական բեռը՝ նախապես հավաքագրելով գումարները և ծախսելով այն հստակ սահմանված փաթեթի շրջանակներում։

Վրաստան

Վրաստանը գրեթե բոլոր ոլորտներում դիտարկվում է որպես Հայաստանին ամենամոտ համեմատելի երկրներից մեկը: Երկրի առողջության համընդհանուր ծրագիրը մեկնարկել է 2013 թվականին, և վրացական պաշտոնական նյութերը փաստում են, որ մինչև 2014 թվականի վերջը բոլոր քաղաքացիներն արդեն ապահովագրված էին կա՛մ մասնավոր/կորպորատիվ ապահովագրության, կա՛մ պետական համընդհանուր ապահովագրության ծրագրի միջոցով: Վրաստանի համակարգը այսօր բաղկացած է երեք գործոնից՝ պետական համընդհանուր ծրագիր, կամավոր մասնավոր ապահովագրություն և ուղղակի գրպանից կատարվող ծախսեր: Սա կարևոր ուղերձ է Հայաստանի համար. համընդհանուր ծածկույթը չի վերացնում մասնավոր ապահովագրությունը, այլ ձևափոխում է դրա դերը: Վրաստանի հետ ամենամեծ տարբերությունը կայանում է նրանում, որ եթե անձը ինքն իր հաշվին ձեռք է բերում կամավոր ապահովագրություն, ապա ավտոմատ դուրս է գալիս պետական ծրագրից և արդյունքում կրկնակի ծախսեր չի անում։ Այսինքն գոյություն ունի մրցակցություն պետության և մասնավոր ընկերությունների միջև՝ ինչպես փաթեթի, այնպես էլ սպասարկման տեսանկյունից։

Սլովենիա

Սլովենիայում գործում է առողջապահության սոցիալական ապահովագրության դասական համակարգ: Սլովենիայի առողջապահական ապահովագրության ինստիտուտը ղեկավարում է պարտադիր սխեման, իսկ եվրոպական առողջապահական համակարգերի աղբյուրները Սլովենիան նկարագրում են որպես մի երկիր, որտեղ փաստացի յուրաքանչյուր բնակիչ ապահովագրված է սոցիալական ապահովագրության միասնական պարտադիր մոդելի ներքո: Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության տվյալները նույնպես փաստում են, որ ողջ բնակչությունն ապահովագրված է ծառայությունների հիմնական փաթեթի շրջանակներում: Սլովենիան ցույց է տալիս, թե ինչպես փոքր երկիրը կարող է գործարկել հստակ պետական փաթեթով պարտադիր ապահովագրության կենտրոնացված մոդելը: Կարևոր է նշել, որ 2023 թվականից սկսած պարտադիր ապահովագրության փաթեթը ենթարկվել է մեծամասշտաբ ընդլայնման, որի արդյունքում առողջության կամավոր ապահովագրությամբ փոխլրացվող փաթեթները գրեթե ամբողջությամբ վերացել են։

Ֆրանսիա

Ֆրանսիան համատեղում է պարտադիր համընդհանուր ապահովագրությունը լրացուցիչ ապահովագրության հետ: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը նշում է, որ Ֆրանսիայում երկրի քաղաքացիների համար գործում է պարտադիր առողջապահության ապահովագրության համակարգ, իսկ OECD-ն փաստում է, որ ողջ բնակչությունն ապահովագրված է ծառայությունների հիմնական շրջանակի համար: Միևնույն ժամանակ, լրացուցիչ ապահովագրությունը մեծ դեր է խաղում այն ծախսերի վճարման հարցում, որոնք հիմնական պետական համակարգը լիովին չի փոխհատուցում: Ֆրանսիան ամենավառ օրինակներից մեկն է, որտեղ պետության կողմից երաշխավորված համընդհանուր համակարգը և լրացուցիչ մասնավոր շուկան կարող են գործել կողք կողքի:

Միջազգային փորձը հստակ է․ համընդհանուր առողջության ապահովագրությունը հիմնական նպատակը ապահովագրության պայմանագրերի վաճառքը չէ։ Այն վերաբերում է ռիսկերի համախմբմանը և դրանց կառավարմանը, ապահովագրված անձանց իրավունքների հստակ սահմանմանը, ծառայություն մատուցողների վճարման հստակ և կանոնակարգված մեխանիզմների սահմանմանը և տնային տնտեսությունների համար ֆինանսական դժվարությունների մեղմանը։

Առողջության համընդհանուր ապահովագրությունը Հայաստանում

Հայաստանի օրենսդրությունը սահմանում է, որ առողջության համընդհանուր ապահովագրությունը ոչ կյանքի ապահովագրության պարտադիր ձև է: Այն կարգավորում է ապահովագրված անձանց շրջանակը, ապահովագրական փաթեթը, ապահովագրավճարը, ռեգիստրը, Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամի գործունեությունը (ԱՀԱՀ), պետական մարմինների դերն ու բողոքարկման գործընթացը:

Համակարգը ներդրվում է փուլերով: Առաջին փուլը ներառում է պետական աջակցություն ստացող մի քանի խմբեր և որոշակի վարձու աշխատողներ: Դրանք ներառում են, ի թիվս այլոց, մինչև 18 տարեկան երեխաներին, 65 և բարձր տարիքի քաղաքացիներին, հաշմանդամություն ունեցող անձանց, սոցիալապես անապահով խմբերին, զոհված զինծառայողների ընտանիքներին և եկամտի առաջին շեմից (200,000 ՀՀ դրամ) բարձր վարձատրվող աշխատողներին:

Ապահովագրավճարը տարեկան 129,600 ՀՀ դրամ է մեկ անձի համար (կամ ամսական 10,800 ՀՀ դրամ), մինչդեռ առկա են նաև հատուկ ժամկետներ և վճարման ժամանակավոր կանոններ տարբեր խմբերի համար՝ համակարգի ներդրման ընթացքում: 2026 թվականի մարտի դրությամբ համակարգն արդեն ներառում է ավելի քան 1.6 միլիոն ապահովագրված քաղաքացի, ավելի քան 1,200 բժշկական ծառայություններ, ավելի քան 1,200 անուն դեղորայք և ցանցում ընդգրկված ավելի քան 700 կազմակերպություն:

Փաթեթը ներառում է կցագրված թերապևտի և վերջինիս կողմից ուղեգրված նեղ մասնագետների խորհրդատվություններ, ստացիոնար և ամբուլատոր բուժում, դեղորայք և բժշկական պարագաներ, ինչպես նաև հոգեկան առողջության ծառայություններ: Պացիենտի ուղին սկսվում է պոլիկլինիկայից կամ թերապևտից/ընտանեկան բժշկից, այնուհետև շարունակվում է դեպի սկրինինգներ, հետազոտություններ, դեղատոմսերի դուրսգրում, նեղ մասնագիտական ուղեգրումներ և փոխհատուցվող դեղերի տրամադրում՝ փաթեթի սահմանաչափերի շրջանակում:

Կառավարության 2025 թվականի դեկտեմբերի 25-ի թիվ 1979-Ն որոշմամբ հաստատվել են ապահովագրական փաթեթը և ծառայությունների ցանկերը: Այն ներառում է շտապօգնություն և տեղափոխում, առաջնային առողջապահություն, ամբուլատոր բուժում, ստացիոնար բուժում, լաբորատոր և գործիքային ախտորոշում, ինչպես նաև դեղորայք՝ ծածկույթում ներառված ուղիներով:

Փաթեթի կառուցվածքից երևում է, որ այն մինիմալ կամ միայն արտակարգ իրավիճակների համար նախատեսված պրոդուկտ չէ, այլ բավականին ընդգրկուն փաթեթ է։ Այնուամենայնիվ, այն հստակ սահմանված փաթեթ է, այլ ոչ թե խոստում՝ առանց սահմանափակման վճարելու հնարավոր բոլոր ծառայությունների համար։

Ընդհանուր առմամբ կարող ենք ամփոփել, որ փաթեթը ներառում է․

• Ստացիոնար ծառայությունների բավականին լայն շրջանակ, այդ թվում՝ սրտի ստենտավորումներ, օնկոլոգիական հիվանդությունների բուժում որոշ ենթասահմանաչափերով, այդ թվում ոչ վիրահատական բուժում (օրինակ՝ քիմիոթերապիա), վիրահատությունների մեծ շրջանակ, որոշ դեպքերում նույնիսկ տեսողության սրության շտկում և քթի միջնապատի ուղղում,
• Շտապ բժշկական օգնության գրեթե բոլոր ասպեկտները,
• Ամբուլատոր բուժօգնության ավելի սահմանափակ ծառայություններ․ մասնավորապես առկա են որոշ սահմանափակումներ այցերի քանակների վրա, ինչպես նաև որոշ դեպքերում կիրառելի են նեղ մասնագետի խորհրդատվության համավճարներ։
• Սահմանափակ ատամնաբուժական ծառայություններ։

Ո՞ր ծառայությունները չեն հատուցվում պարտադիր ապահովագրության շրջանակներում

ԱՀԱ-ն չի ենթադրում, որ ցանկացած բուժհաստատության կողմից մատուցվող ծառայություն, ցանկացած դեղորայք, ցանկացած հարմարանք կամ ցանկացած բարդ միջամտություն անմիջապես և ամբողջության հատուցվում է։ ԱՀԱ-ի փաթեթը գործում է իրավական դաշտում, գնանշումների գծով հստակ սահմանափակումների, բուժհաստատությունների և ծառայություն մատուցողների սահմանված և փոխհատուցման պայմանների շրջանակում։

Փաթեթի վերաբերյալ որոշումը սահմանում է կարևոր բացառություններ։ Դրանք, ի թիվս այլնի, ներառում են տնային այցելությունները՝ բացառությամբ այն դեպքերի, երբ պացիենտը ֆիզիկապես չի կարող այցելել բժշկական հաստատություն, կոսմետիկ և պլաստիկ միջամտությունները՝ բացառությամբ բժշկական անհրաժեշտությամբ պայմանավորված դեպքերի, ատամների իմպլանտները և պրոթեզավորումը, ինչպես նաև թերապևտիկ, վիրաբուժական, օրթոպեդիկ և օրթոդոնտիկ ստոմատոլոգիական ծառայությունների լայն շրջանակը, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ փաթեթով հստակ այլ բան է նախատեսված։

Ապահովագրական հատուցման պայմանները նախատեսում են նաև համավճարների կիրառմամբ հատուցումներ։ Կառավարության թիվ 1982-Ն որոշմամբ համավճարը սահմանվում է որպես ապահովագրված անձի կողմից վճարվող լրացուցիչ գումար այն դեպքում, երբ տարբերություն կա Հիմնադրամի կողմից սահմանված գների և փաստացի ծախսերի միջև, կամ երբ նախատեսված է ֆիքսված լրացուցիչ վճար։ Այլ կերպ ասած՝ որոշ ծառայություններ կարող են ամբողջությամբ փոխհատուցվել, իսկ մյուսները՝ միայն մասամբ։ Այսպիսով, փաթեթը հատուցում է մի շարք ապահովագրական ծառայություններ, սակայն այդ ծառայությունների ցանկը անսահմանափակ չէ։ Սա նորմալ պրակտիկա է համընդհանուր պարտադիր ապահովագրության համակարգերի համար։

Ո՞վ է կարգավորում համակարգը, և ի՞նչ գործառույթներ է իրականացնում Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամը

Համակարգը գործում է պետական կարգավորման ներքո, այսինքն մասնավոր ապահովագրական ընկերությունները ներգրավված չեն այս համակարգի կառավարման մեջ։

Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամը շահույթ չհետապնդող իրավաբանական անձ է: Օրենքի և հիմնադրամիկանոնադրության համաձայն՝ հիմնադրամի հիմնական գործառույթներն են ապահովագրական հատուցումների վճարումը, ԱՀԱ ռեգիստրի վարումը, բուժծառայություններ մատուցողների ու դեղատների հետ պայմանագրերի կնքումը և համակարգի բյուջեի կառավարումը: Օրենքը սահմանում է, որ հիմնադրամը վճարում է հատուցումներ, վարում է ռեգիստրը և ի շահ ապահովագրված անձանց պայմանագրեր է կնքում մատակարարների և դեղատների հետ:Գործնականում հիմնադրամը հանդիսանում է նոր համակարգի ֆինանսական հոսքերի կառավարման կենտրոնը:

Ի՞նչ է ԱՐՄԵԴ-ը և որն է դրա դերը

ԱՐՄԵԴ-ը Հայաստանի Հանրապետությունում էլեկտրոնային առողջապահության միասնական տեղեկատվական համակարգն է: Ըստ ԱՐՄԵԴ-ի օպերատորի՝ այն առողջապահական տվյալների կառավարման միասնական համակարգ է, որտեղ մուտքագրվում և պահվում են բնակչի առողջությանը վերաբերվող ամբողջական տվյալները: Համակարգը հնարավորություն է տալիս բուժող բժշկին անհրաժեշտության դեպքում էլեկտրոնային եղանակով տեսնել պացիենտի առողջության պատմությունը, աջակցում է բուժման վերաբերյալ որոշումների կայացմանը և նպատակ ունի բարելավել բուժման որակը, կարգավորել պացիենտների հոսքերի և առողջապահական տեղեկատվության հասանելիությունը:

ԱՐՄԵԴ-ի օպերատորը «Էլեկտրոնային առողջապահության ազգային օպերատոր» ՓԲԸ-ն է, որը գործում է 2017 թվականից և պատասխանատու է համակարգի տեխնիկական կառավարման և բարելավման, բաժանորդների և օգտագործողների սպասարկման և ուսուցման համար։ Համընդհանուր ապահովագրության շրջանակներում ԱՐՄԵԴ-ը միայն օժանդակ գործիք չէ: Պացիենտները պետք է ամրագրեն իրենց այցելությունները ԱՐՄԵԴ-ի կամ պոլիկլինիկայի միջոցով։ ԱՐՄԵԴ-ը նոր մոդելի գործառնական հենասյունն է՝ սկսած շահառուների իրավասության ստուգումից, հերթագրումների հոսքից, ծառայությունների գրանցումից մինչև ուղեգրում և հաշվետվողականություն:

Պարտադիրն ընդդեմ մասնավոր առողջության ապահովագրության․ հիմնական տարբերությունները

Ստորև երկայացված աղյուսակն արտացոլում է պետական պարտադիր ապահովագրության և մասնավոր ապահովագրության հիմանական տարբերությունները: Մասնավոր հատվածի պայմանները կարող են տարբերվել՝ կախված ապահովագրողից և ապահովագրական պրոդուկտից, սակայն հիմնական տարբերությունն արդեն իսկ տեսանելի է․

Ուղերձը պարզ է. ԱՀԱ-ն բազային շերտն է, իսկ մասնավոր ապահովագրությունը դառնում է վերին (լրացուցիչ) շերտը:

Ինչպե՞ս է Առողջության համընդհանուր ապահովագրությունը (ԱՀԱ) փոխազդում մասնավոր ապահովագրության հետ

Հայկական մոդելը չի հեռացնում մասնավոր առողջության ապահովագրությունը շուկայից, այլ վերափոխում է վերջինիս դերը։

Օրենքը շարունակում է ճանաչել կամավոր առողջության ապահովագրությունը որպես առանձին ապահովագրատեսակ։ Ավելի կարևոր է այն, որ Հիմնադրամի կայքն ունի լրացուցիչ ապահովագրական փաթեթների համար նախատեսված հատուկ էջ, որտեղ գործընկեր ապահովագրողները առաջարկում են պարտադիր ծածկույթին լրացնող ապահոագրության պրոդուկտներ։ Սա փաստում է, պարտադիր և կամավոր ապահովագրությունների համագոյակցությունը միայն տեսական չէ. այն ներդրված է համակարգի հիմքում։

Սա ենթադրում է դերերի հստակ բաժանում.

• ԱՀԱ-ն (Առողջության համընդհանուր ապահովագրության համակարգ) ապահովում է պարտադիր, ստանդարտացված և բնակչության բոլոր շերտերի համար նախատեսված բազային փաթեթը:
• Մասնավոր ապահովագրությունը կարող է ապահովել արագություն, հարմարավետություն, բուժկենտրոնների ավելի լայն ընտրություն, ատամնաբուժական և արտահիվանդանոցային ծառայությունների ավելի ընդգրկուն ծածկույթ, հավելյալ հարմարություններ, ուղղակի թվային սպասարկում, «երկրորդ կարծիքի» հնարավորություն կամ միջազգային բուժօգնության տարբերակներ:

Սա շատ նման է այն մոդելին, որը գործում է այնպիսի երկրում, ինչպիսին Ֆրանսիան է, որտեղ համընդհանուր ծածկույթը և մասնավոր լրացուցիչ ապահովագրությունը գործում են միասին:

Վերջնական տեսակետ

Հայաստանի առողջության համընդհանուր ապահովագրությունը կառուցվածքային բարեփոխում է և ոչ թե կոսմետիկ փոփոխություն։ Երկիրը ստեղծել է պարտադիր բազային շերտ, մասնագիտացված պետական գնորդ, թվային գործառնական ուղի՝ ԱՐՄԵԴ-ի և ԱՀԱ ռեգիստրի միջոցով, ինչպես նաև փուլային ներդրման գործընթաց, որը սկսվում է ընտրված խմբերից և ժամանակի ընթացքում ընդլայնվում։

Սկզբունքորեն, ուղղությունը ճիշտ է: Մի երկրի, որը պատմականորեն ունեցել է գրպանից կատարվող ծախսերի բարձր մակարդակ, անհրաժեշտ էր միջոցների համախմբման ավելի հզոր մոդել: Սակայն բարեփոխումների հաջողությունը կախված կլինի ոչ այնքան բուն օրենքից, որքան փաստացի իրականացումից՝ բժշկական հաստատությունների պատրաստվածությունից, մարզերում հասանելիությունից, ուղեգրման կարգապահությունից, համավճարների կառավարումից, թվային կայունությունից և հանրային հստակ հաղորդակցությունից այն մասին, թե ինչն է ներառված փաթեթում և ինչը՝ ոչ:

Գործատուների համար առանցքային հարցն այն է, թե ինչպես է ԱՀԱ-ն փոխում կորպորատիվ բժշկական ապահովագրության արտոնությունները իրենց աշխատակիցների համար: Մասնավոր ապահովագրողների համար հիմնական խնդիրը պետական փաթեթը ոչ թե կրկնօրինակող, այլ լրացնող պրոդուկտների ստեղծումն է: Իսկ քաղաքացիների համար իրական փորձությունը շատ ավելի պարզ է՝ արդյոք առողջապահությունը կդառնա ավելի հասանելի, ավելի հասկանալի և ավելի քիչ ցավոտ՝ ֆինանսական տեսանկյունից:

Հենց սա կլինի այն չափանիշը, որով կգնահատվի Հայաստանի առողջության համընդհանուր ապահովագրության հաջողությունը:

Օգտագործված գրականության ցանկ

• Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկ (2025) Ֆինանսական կայունության հաշվետվություն 2024: Երևան. Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկ:
• Ապաստանի հարցերով Եվրոպական միության գործակալություն (2025) Վրաստան. Առողջապահության տրամադրում (Georgia: Provision of Healthcare): Լյուքսեմբուրգ. EUAA:
• EY Armenia (2026) Առողջապահության համընդհանուր ապահովագրության համակարգի ներդրումը: Երևան. EY Armenia:
• GKV-Spitzenverband (2025) Պարտադիր առողջապահական ապահովագրություն: Բեռլին. Պարտադիր առողջապահական ապահովագրության հիմնադրամների դաշնային ասոցիացիա:
• Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն (2019) Կառավարության դիրքորոշումը Հարկային օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու նախագծի վերաբերյալ՝ կապված առողջապահական ապահովագրությանն առնչվող առաջարկների հետ (Որոշում N 1214-Լ, 5 սեպտեմբերի 2019թ.): Երևան. Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն:
• Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն (2025ա) Ապահովագրական փաթեթի ձևավորման կարգը և փոխհատուցվող բժշկական ծառայությունների ցանկերը հաստատելու մասին (Որոշում N 1979-Ն, 25 դեկտեմբերի 2025թ.): Երևան. Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն:
• Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն (2025բ) Բժշկական օգնության և սպասարկման ծախսերի ապահովագրական փոխհատուցման կարգը հաստատելու մասին (Որոշում N 1982-Ն, 25 դեկտեմբերի 2025թ.): Երևան. Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն:
• Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն (2025գ) Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամ ստեղծելու և դրա կանոնադրությունը հաստատելու մասին (Որոշում N 1953-Ա, 25 դեկտեմբերի 2025թ.): Երևան. Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն:
• Վրաստանի կառավարություն (2014) Վրաստանի առողջապահական համակարգի 2014–2020թթ. պետական հայեցակարգը հաստատելու մասին: Թբիլիսի. Վրաստանի կառավարություն:
• Սլովենիայի առողջապահական ապահովագրության ինստիտուտ (2026) Գլխավոր էջ / Մեր մասին: Լյուբլյանա. ZZZS:
• Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողով (2025) Հայաստանի Հանրապետության օրենքը «Առողջապահության համապարփակ ապահովագրության մասին» (ՀՕ-459-Ն, ընդունված 17 դեկտեմբերի 2025թ., ուժի մեջ է մտել 25 դեկտեմբերի 2025թ.): Երևան. Ազգային ժողով / ARLIS:
• Էլեկտրոնային առողջապահության ազգային օպերատոր (2026ա) Համակարգի մասին: Երևան. «ԷԱԱՕ» ՓԲԸ:
• Էլեկտրոնային առողջապահության ազգային օպերատոր (2026բ) Մեր մասին: Երևան. «ԷԱԱՕ» ՓԲԸ:
• ՏՀԶԿ (OECD) (2025ա) Առողջապահությունը մի հայացքով 2025. Ֆրանսիա (Health at a Glance 2025: France): Փարիզ. OECD Publishing:
• ՏՀԶԿ (OECD) (2025բ) Առողջապահությունը մի հայացքով 2025. Սլովենիա (Health at a Glance 2025: Slovenia): Փարիզ. OECD Publishing:
• ՏՀԶԿ (OECD) (2025գ) Առողջապահությունը մի հայացքով 2025. Էստոնիա (Health at a Glance 2025: Estonia): Փարիզ. OECD Publishing:
• ՏՀԶԿ (OECD) և Առողջապահական համակարգերի և քաղաքականության եվրոպական աստղադիտարան (2025) Էստոնիա. Երկրի առողջապահական պրոֆիլը 2025: Փարիզ/Բրյուսել. OECD և European Observatory:
• Tervisekassa (2026) Էստոնիայի առողջապահական ապահովագրության հիմնադրամ / Ապահովագրություն աշխատողի համար: Տալլին. Էստոնիայի առողջապահական ապահովագրության հիմնադրամ:
• Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամ (2026ա) ԱՀԱ հիմնադրամի պաշտոնական կայքէջի գլխավոր էջ: Երևան. ԱՀԱՀ (UHIF):
• Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամ (2026բ) Մեր մասին: Երևան. ԱՀԱՀ (UHIF):
• Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամ (2026գ) Լրացուցիչ ապահովագրական փաթեթներ: Երևան. ԱՀԱՀ (UHIF):
• Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամ (2026դ) Ծառայություններ և դեղորայք: Երևան. ԱՀԱՀ (UHIF):
• Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Առողջապահական համակարգերի և քաղաքականության եվրոպական աստղադիտարան (2024) Ֆրանսիա. Առողջապահական համակարգի ամփոփագիր 2024 (թարմացված): Կոպենհագեն. ԱՀԿ Եվրոպական տարածաշրջանային գրասենյակ / European Observatory:
• Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Առողջապահական համակարգերի և քաղաքականության եվրոպական աստղադիտարան (2026) Ֆրանսիայի առողջապահական համակարգի տեղեկատվություն / Սլովենիայի առողջապահական համակարգի տեղեկատվություն: Կոպենհագեն. ԱՀԿ Եվրոպական տարածաշրջանային գրասենյակ / European Observatory: